English | Cymraeg Tel: 07979 362076 Connect: LinkedIn

Comisiwn Tai Casnewydd

Comisiwn Tai Casnewydd

Newport Housing CommisionMae bodloni Safon Ansawdd Tai Cymru yn her sy’n wynebu pob landlord cymdeithasol. Mae problem cynyddu’r buddsoddi yn y stoc tai o dan gyfyngiadau ariannol yn fwrn ar y rhai sy’n gyfrifol am benderfynu o fewn awdurdodau lleol ledled Cymru. Mae’r erthygl hon yn archwilio dull Cyngor Dinas Casnewydd o fynd ati i ddod o hyd i ateb cynaliadwy i broblemau cyllido Safon Ansawdd Tai Cymru.

Y cefndir

Roedd Cynllun Busnes Cyfrif Refiniw Tai (CRT) 2004 Cyngor Dinas Casnewydd yn peintio darlun a fydd yn gyfarwydd i lu o awdurdodau lleol sef diffyg cyfalaf difrifol, £158 miliwn yn achos Casnewydd. Bydd yn rhaid i’r Cyngor fuddsoddi £240 miliwn yn y blynyddoedd cyn 2012 i wella’r stoc i’r safon angenrheidiol, ond ni ragwelir adnoddau o fwy nag £82 miliwn. Roedd y Cynllun Busnes yn dangos sefyllfa refiniw a oedd yn destun pryder cynyddol hefyd, gyda gwerthiannau Hawl i Brynu yn parhau, gan achosi llai o arbedion graddfa a fydd yn arwain at ddiffyg yn y blynyddoedd nesaf. Roedd yn amlwg i’r Cyngor fod problemau mawr i’w datrys er mwyn sicrhau y gallai barhau i ddarparu gwasanaethau tai o ansawdd uchel.

Y broses

Er mwyn ymdrin â’r materion hollbwysig yma ynglŷn â chynaliadwyedd y gwasanaeth tai yn y dyfodol, sefydlodd Cyngor Dinas Casnewydd Gomisiwn Tai annibynnol. Roedd gan y Comisiwn naw aelod – pedwar tenant, pedwar arbenigwr annibynnol a chadeirydd annibynnol. Roedd gan bob aelod o’r Comisiwn statws cydradd. Ni cheisiwyd esgus fod y tenantiaid yn sampl cynrychioladol o’r holl denantiaid, ac roedd y Comisiwn yn bendant o’r farn fod cyfranogaeth y tenantiaid yn eu crynswth yn y broses yn hanfodol. Gallai’r tenantiaid ar y Comisiwn, fodd bynnag, daflu goleuni ar sail eu profiad o fod yn denantiaid i Gyngor y Ddinas. Roedd swyddogaeth yr arbenigwyr annibynnol yn y broses yn hanfodol, gan y gallent gynghori eu cyd-Gomisiynwyr ar faterion fel cyllid tai, adfywio, ac ati. Er iddo gael ei sefydlu gan Gyngor Dinas Casnewydd, parhaodd y Comisiwn i fod yn ffyrnig o annibynnol drwy gydol y broses.

Pennodd Cyngor Dinas Casnewydd bump o amcanion ar gyfer y Comisiwn:

  • astudio pob dewis ar gyfer sicrhau digon o adnoddau cyfalaf i allu bodloni’r SATC ac amcanion penodol eraill yn y maes tai
  • argymell llwybr gweithredu ar gyfer bodloni’r SATC ac amcanion penodol eraill yn y maes tai
  • datblygu cynllun gweithredu a fyddai’n ei gwneud hi’n bosibl dilyn y llwybr gweithredu a ddewisiwyd
  • dadansoddi effaith corfforaethol pob dull o gyllido tymor-hir
  • archwilio effaith a buddiannau adfywio tai cyngor ar y gymuned ehangach a’r economi

Rhoddodd y Comisiwn y gorchwyl iddo’i hun o fynd i’r afael â’r amcanion hyn mewn modd trefniedig a chynhwysfawr. Yr amcanion oedd yn gyrru a phennu ffurf gwaith y Comisiwn. O’r cychwyn cyntaf, roedd y Comisiwn yn benderfynol y byddai’r ymarferiad yn un pwrpasol o ran ymateb i her unigryw datrys problem fuddsoddi Dinas Casnewydd. Daeth y dull pwrpasol hwn o fynd ati yn thema yn ystod holl broses y Comisiwn.

Dyfeisiodd y Comisiwn raglen waith â’r nod o sicrhau y byddai’r wybodaeth gywir yn cael ei chrynhoi i sicrhau y gellid cyflawni amcanion y Comisiwn. Roedd y rhaglen waith yn hyblyg er mwyn i’r Comisiwn allu ei newid neu ei hehangu wrth i’r broses fynd yn ei blaen.

Derbyniodd y Comisiwn dystiolaeth mewn gwahanol ffyrdd. Cynhaliwyd deuddeg cyfarfod tystiolaeth cyhoeddus mewn gwahanol leoliadau yn ninas Casnewydd. Cynhaliwyd chwe chyfarfod is-grŵp, yn cynnwys ymweliadau astudio, i ystyried y dystiolaeth a pharatoi’r adroddiad terfynol, dau ddiwrnod ystyriaeth, a chynhaliwyd pedwar cyfarfod golygyddol.

Ceisiai proses y Comisiwn fod yn agored ac yn eglur. Cynhaliwyd cyfarfodydd cyhoeddus mewn nifer o leoliadau yn y ddinas. Defnyddiodd y Comisiwn amrywiaeth o ddulliau i holi barn gwahanol bobl. Derbyniodd dystiolaeth lafar ac ysgrifenedig, aeth ar ymweliadau astudio, a chomisiynu ei waith ymchwil ei hun. Er mwyn sicrhau fod pob mater yn cael ei drafod, a sicrhau’r casgliadau cywir, roedd yn rhaid i waith y Comisiwn fod yn gynhwysfawr. Parhaodd y Comisiwn yn benderfynol o geisio atebion i’r holl gwestiynau, ac y byddai’r adroddiad yn rhoi hyder i’r Awdurdod mai’r atebion ynddo oedd y rhai cywir ar gyfer y tenantiaid, y cyngor a dinas Casnewydd.

Y dystiolaeth

Roedd y Comisiwn yn benderfynol o grynhoi tystiolaeth gynhwysfawr. Er mwyn deall y fframwaith polisi, ymgysylltwyd â Llywodraeth y Cynulliad, Shelter Cymru, CLlLC a’r Sefydliad Tai Siartredig.

Un o brif ddyletswyddau’r Comisiwn oedd datrys y broblem gyllido mewn modd a fyddai’n sicrhau darpariaeth dymor-hir o wasanaethau tai o safon uchel. Er mwyn sicrhau fod y data ariannol a oedd ar gael i’r Comisiwn yn gywir, cyflogwyd ymgynghorwyr annibynnol i wirio Cynllun Busnes y CRT a gwneud asesiad annibynnol o’r dewisiadau cyllido. Gwnaeth y Comisiwn ei asesiad ei hun hefyd o gyflwr y stoc.

Er mwyn astudio effaith posibl gwahanol ddewisiadau cyllido, gwrandawodd y Comisiwn ar dystiolaeth gan landlordiaid cymdeithasol eraill, gan gynnwys ymweliad astudio â Chyngor Sir Powys, sy’n hyderus y gall fodloni Safon Ansawdd Tai Cymru gyda’r cyllid sydd ganddo. Ymwelodd y Comisiwn â V2C hefyd, unig drosglwyddiad stoc cyflawn Cymru. Cynigiwyd tystiolaeth ar opsiynau cyllido gan yr undebau llafur hefyd, a’r mudiad Amddiffyn Tai Cyngor.

Mae’r buddsoddiad cyfalaf posibl o fwy na £400 miliwn yn ystod oes ddeg mlwydd ar hugain y Cynllun Busnes yn cynrychioli cyfle adfywio anferth. Parhaodd y Comisiwn i bwysleisio’r agenda adfywio fel mater craidd o fewn y broses i sicrhau na chaiff y posibiliadau a gynigir gan y fath fuddsoddiad anferth eu gwastraffu. Ymgynghorwyd â dau sefydliad a nodwyd gan y Comisiwn am eu harfer da, sef Sheffield Rebuild (cwmni adeiladu menter gymdeithasol) a Chymdeithas Tai Whitefriars.

Roedd y Comisiwn yn benderfynol o ystyried barn pob budd-ddeiliad yn y broses. Cyflwynodd grwpiau tenantiaid dystiolaeth i’r Comisiwn a darparwyd hyfforddiant ac adnoddau ar eu cyfer hefyd er mwyn iddynt allu gwneud arolwg annibynnol o agweddau’r boblogaeth ehangach o denantiaid. Trefnodd staff Tai Cyngor y Ddinas eu cynhadledd eu hunain a chyflwyno’r canlyniadau fel tystiolaeth ger bron y Comisiwn.

Y Matrics

Yn wyneb y gorchwyl anferthol o sicrhau fod canlyniadau’r Comisiwn yn llawn adlewyrchu’r casgliad mawr o dystiolaeth a gawsai ei gynnull, dyluniwyd y Matrics. Roedd y Matrics, sef siart a ddyluniwyd mewn gwahanol liwiau, yn caniatáu i’r Comisiwn bwyso a mesur y rhan y gallai pob dewis cyllido posibl ei chwarae yn erbyn y canlyniadau allweddol a gawsai eu pennu gan y Comisiynwyr. Drwy gyfnod casglu-tystiolaeth y broses, nododd y Comisiwn naw mecanwaith cyllido posibl. Roedd y rhain yn dod, yn fras, o dan ddau ben: cadw stoc a throsglwyddo stoc. Roedd y dewisiadau cadw stoc yn cynnwys: cyllido presennol, benthyca darbodus a’r Fenter Cyllid Preifat (PFI). Roedd y mecanwaith trosglwyddo stoc yn cynnwys: trosglwyddo i Landlord Cymdeithasol Cofrestredig (LCC) sy’n bod eisoes, i LCC newydd ei greu, a throsglwyddo gan ddefnyddio’r Model Tai Cymuned Cydfuddiannol.

Asesodd y Comisiwn effaith pob un o’r naw opsiwn cyllido yn erbyn y pedwar ar ddeg o ganlyniadau a bennwyd o flaen llaw gan ddefnyddio’r Matrics. Roedd y rhain yn cynnwys ystyriaethau cyfreithiol ac ariannol, yn cynnwys yr angen am fodloni Safon Ansawdd Tai Cymru a chadw pen uwch law’r dyfroedd ariannol. Roedd y canlyniadau i fudd-ddeiliaid yr ystyrid eu bod yn bwysig yn cynnwys effaith pob dewis cyllido ar hawliau tenantiaid, hawliau staff ac ansawdd y gwasanaeth. Asesodd y Comisiwn hefyd effaith y gwahanol opsiynau cyllido ar amcanion ehangach fel adfywio cymunedol ac economaidd, ac ystyriaethau allanol fel atebolrwydd a’r effaith ar yr awdurdod lleol.

Casgliadau

Daeth y Comisiwn i’r casgliad mai’r unig ffordd y gellid darparu adnoddau digonol er mwyn bodloni Safon Ansawdd Tai Cymru a chynnal gwasanaeth o safon uchel fyddai drwy drosglwyddo’r stoc i LCC. Mae’r rheolau cyllid gweithredol gwahanol ar gyfer LCCiaid yn cynnwys dileu dyledion, y rhyddid i fenthyca cyllid preifat a’r ffaith fod cyllid gwaddol ar gael yn golygu mai dyma’r unig fecanwaith cyllido a all ddarparu cyfalaf digonol a sicrwydd ariannol tymor-hir.

Cydnabyddai’r Comisiwn y byddai’r lefelau buddsoddi y gallai LCC eu denu yn arwain at lefel heb ei ail o fuddsoddi mewn tai, gyda buddiannau anferth o bosib i’r gymuned ehangach. Er mwyn sicrhau y byddai’r LCC a fyddai’n derbyn y stoc yn cyflawni disgwyliadau’r tenantiaid, ac yn gatalydd ar gyfer adfywio economaidd a chymunedol, argymhellodd y Comisiwn y dylid creu LCC newydd, pwrpasol. Byddai’r cyfrwng perchnogaeth newydd hwn, y cyfeirir ato fel Y Bont, yn canolbwyntio ar denantiaid, gyda chyfansoddiad hyblyg i ganiatáu i ddylanwad y tenantiaid gynyddu wrth iddynt bennu lefel eu cyfranogaeth. Mae model y Bont hefyd yn rhoi cyfrifoldeb cyfansoddiadol ar ysgwyddau’r landlord i gyfrannu’n bositif at y gymuned leol drwy bolisïau sydd yn darparu cyfleoedd hyfforddi a gwaith i breswylwyr a chyfleodd busnes posibl i gwmnïau lleol.

Sut bynnag yr ewch ati i ymdrin â phroblem bodloni’r SATC, fe gewch fod cyllid tai cymdeithasol yn ddryswch o reolau biwrocrataidd afresymegol y byddai hyd yn oed Franz Kafka yn eu cael yn rhy anghredadwy ac afresymol i’w defnyddio fel is-blot. Er gwaethaf hynny, roedd y Comisiwn yn benderfynol o sicrhau canlyniad cynaliadwy i’r broses. Roedd cynnyrch graenus y Comisiwn yn dangos:

  • mor drylwyr a chynhwysol y bu’r broses
  • mor gynhwysfawr oedd y dystiolaeth a dderbyniwyd, a
  • mor fedrus y bu’r Comisiynwyr o ran cymhwyso’r ffeithiau i’r amgylchedd gweithredu

Daeth y Comisiwn i gasgliadau unfrydol, a chyflwynwyd yr adroddiad terfynol i’r Cyngor ym mis Hydref 2005. Mae’r Comisiwn wedi darparu ar gyfer yr Awdurdod ateb ymarferol i’r broblem gyllido, yn seiliedig ar astudiaeth drwyadl a phraff. Mae Cyngor y Ddinas wedi penderfynu caniatáu digon o amser i ystyried y canlyniadau ac ymgynghori ar yr argymhellion gyda budd-ddeiliaid cyn penderfynu ar sail y wybodaeth ym mis Mawrth 2006. Bydd yn rhaid i Gyngor Dinas Casnewydd ymateb i her bodloni SATC a disgwyliadau tenantiaid.

Ceir copi llawn o’r adroddiad hwn ar www.newport.gov.uk.

Barn bersonol Chris John a Tony Hawrot, aelodau o dîm cefnogi’r Comisiwn yw’r farn a fynegir yn yr erthygl hon, ac nid barn Cyngor Dinas Casnewydd.


Sign up to our newsletter

Join WHQ’s free monthly newsletter for Welsh housing news, magazine highlights and opportunities to contribute. No magazine subscription needed.Get involved with WHQContribute an article, share your experience or have your say on housing and regeneration in Wales. We’d love to hear from you.Get in touch »

Sign up for the newsletter »

Looking to advertise in our magazine?

Advertising and sponsored features are a great way to raise your profile with our readership of housing and regeneration decision-makers in Wales

Find out more »