English | Cymraeg Tel: 07979 362076 Connect: LinkedIn

Eiliad brin ac unigryw

Yr hanesydd cymdeithasol John Boughton, awdur y llyfr a’r blog Municipal Dreams, yn cyflwyno nodwedd arbennig WHQ ar dai cyngor gyda chipolwg yn ôl ar 1919.

Efallai nad ynganodd Lloyd George y geiriau ‘Homes for Heroes’ erioed (er iddo addo prin 12 diwrnod wedi’r Cadoediad y byddai’n gwneud Prydain yn wlad gymwys i arwyr fyw ynddi), ond buan iawn yr aeth yr ymadrodd yn ddihareb.[i]Ac yn Neddf Tai a Chynllunio Trefol 1919 ymddangosai – am gyfnod byr, o leiaf – y câi’r addewid ei wireddu.

Christopher Addison

Roedd y Ddeddf (sy’n fwy cyfarwydd i lawer fel Deddf Addison ar ôl Christopher Addison, y gweinidog iechyd a thai Rhyddfrydol egnïol a delfrydgar a oruchwyliodd hynt a gweithrediad y ddeddf) yn mynnu i ddechrau fod pob awdurdod lleol yn archwilio anghenion tai lleol ac, yn hollbwysig, yn paratoi a gweithredu cynlluniau pendant i’w diwallu. O safbwynt pwerau deddfu a pheirianwaith gwladol, roedd Deddf 1919 yn adeiladu ar yr hyn a oedd yn bod eisoes, ond lle na chodwyd ond 24,000 o gartrefi cyn y rhyfel, câi mwy nag 1.1 miliwn eu cwblhau cyn yr un nesaf. Roedd y gofyniadar i gynghorau adeiladu yn weddnewidiol.

Ail elfen hanfodol Deddf 1919 oedd yr ansawdd a fynnai. Yn hynny o beth roedd y Report of the Committee Appointed to Consider Questions of Building Construction in Connection with the Provision of Dwellings for the Working Classes a gyhoeddwyd ym 1918 yn ganolog. Mae hwn yn fwy adnabyddus fel Adroddiad Tudor Walters.

Argymhellai’r adroddiad, a luniwyd gan y diwygwr tai Raymond Unwin yn bennaf, gartrefi parlwr – â dwysedd o ddim mwy na 12 yr erw – â dwy ystafell wely o leiaf, o ‘ymddangosiad bwthyn’, â gerddi blaen a chefn, a stafell ymolchi a phantri. Adlewyrchai ddelfrydau’r Dinasoedd Gerddi a hyrwyddwyd yn egnïol gan Ebenezer Howard cyn y rhyfel, a daeth y stadau cynnar ôl-ryfel yn agos at wireddu delfrydau esthetig Howard, os nad ei freuddwyd o hunan-ddigonolrwydd. Cyfundrefnwyd yr adroddiad ar ffurf y Manual in the Preparation of State-Aided Housing Schemes swyddogol a gyhoeddwyd ar gyfer cynghorau ym 1919 fel patrymlun ar gyfer cynlluniau lleol.

Yn drydydd, darparparai Deddf 1919 gymorth ariannol digyffelyb o hael ar gyfer gwaith adeiladu’r awdurdodau lleol. Ac eithrio’r hyn y gellid ei godi’n lleol trwy geiniog ar y trethi lleol, telid yr holl gostau cychwynnol gan y Trysorlys. (Dylid nodi, er mwyn ateb honiadau o gymhorthdal gwladol, bod y cymorth ariannol hwn ar ffurf benthyciadau ar log a ad-delid yn llawn, gyda rhenti tenantiaid wedi eu hamcangyfrif i sicrhau’r ad-daliad hwn.)Yr haelioni cymharol hwn – ynghyd â chost annisgwyl o uchel adeiladu wedi’r rhyfel mewn cyfnod o brinder llafur a deunyddiau a phwysau chwyddiant (roedd tai a gostiai £300 i £400 i’w hadeiladu cyn y rhyfel bellach yn costio tipyn mwy na £800) – a achosodd atal y rhaglen ar ôl dwy flynedd. Er i Lloyd George addo 500,000 o gartrefi newydd o fewn tair blynedd, dim ond rhyw 213,000 a gwblhawyd erbyn 1921 pan achosodd toriadau dybryd mewn gwariant cyhoeddus i’r rhaglen gael ei dileu.

Ymddiswyddodd Addison ei hun mewn protest, a mynd ymlaen i ddilyn gyrfa lewyrchus yn rhengoedd y blaid Lafur. Golygai ansawdd a chost tai Addison, fel y gelwid nhw, bod rhenti’n gymharol uchel, gan eu cyfyngu, gydag ambell eithriad, i’r dosbarth gweithiol mwy cefnog. Bu’n rhaid aros tan y 1930au am y cyrch yn erbyn y slymiau a’r ymdrech lew i ailgartrefu’r dosbarth gweithiol tlotach a drigai ynddynt.

Cawsai’r Ddeddf ei hun ei rhagweld.Ym mis Gorffennaf 1917, addawodd Cylchlythyr Bwrdd Llywodraeth Leol 86/1917, Housing after the War, ‘gymorth ariannol sylweddol o’r pwrs cyhoeddus’ i gynghorau lleol a oedd yn fodlon gweithredu rhaglenni tai dosbarth-gweithiol cymeradwy. Roedd rhai awdurdodau’n ddrwgdybus, ac ychydig iawn oedd yn barod.

Roedd Cyngor Bwrdeistref Abertawe yn eithriad. Chwalwyd ei gynlluniau ar gyfer datblygiad tai mawr newydd – er gwaethaf ei brotestiadau – pan dynnwyd cefnogaeth benthyca yn ôl ym 1915. Gallodd Abertawe ailwampio’r cynlluniau hynny a chyflwyno cynllun ar gyfer 500 o gartrefi erbyn Medi 1917. Roedd ffurf Stad Townhill a ddeilliodd o hynny, ac a gwblhawyd o dan Ddeddf Addison, yn ganlyniad dyluniad cyn y rhyfel gan Raymond Unwin.[ii]Ledled Prydain, derbyniodd y Bwrdd Llywodraeth Leol gynigion ar gyfer tua 42,000 o gartrefi awdurdod lleol cyn y daeth mandad a lefel cefnogaeth ariannol Addison yn hysbys.

Roedd rhagflaenwyr mewn mannau eraill hefyd, yn enwedig yng nghynlluniau’r Swyddfa Waith ar gyfer gweithwyr arfau mewn ardaloedd lle’r oedd prinder tai. Yn hyn o beth, mae Stad Well Hall yn Eltham, de Llundain, ger y Woolwich Arsenal yn sefyll allan: codwyd 1,500 o dai mewn arddull celf a chrefft ar gynllun Dinas Erddi o fewn blwyddyn yn unig, sef 1915: rhagflaenydd i, ac enghraifft eglur o’r delfrydau a’r ansawdd a goleddid gan Tudor Walters.

Mae’r cartrefi hyn yn cynnig un esboniad cryno o achosion a chymhelliant deddfwriaeth 1919 – rhyfel. Diau bod yr ‘Home for Heroes’ diweddarach yn adlewyrchu awydd i wobrwyo’r rheini – y rhai a fu byw, o leiaf, ond hefyd y gweddwon a’r teuluoedd amddifad – a wasanaethodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ond roedd gwleidyddiaeth yn gyffredinol yn fwy cymhleth. Roedd ofnau gwirioneddol y ceid aflonyddwch dosbarth-gweithiol, acaeth hyn yn bwnc llosg gyda hanes y chwyldro yn Rwsia. Codi bwganod, efallai, ond rhoddwyd peth sylwedd i’r pryder gan y twf enfawr mewn undebaeth lafur – cynnydd o 4.1 miliwn o aelodau ym 1914 i 6.5 miliwn ym 1918 – ac ymddangosiad mudiad stiwardiaid siop milwriaethus yn ystod y rhyfel.

Wedi Etholiad Cyffredinol 1918, y cyntaf lle roedd gan bob dyn mewn oed (yn ogystal â menywod hŷn) bleidlais, Llafur oedd yr wrthblaid swyddogol bellach. Roedd Addison ei hun, wrth gyflwyno’i fesur tai i’r senedd, yn hollol siŵr o’i ‘bwysigrwydd eithriadol o safbwynt nid yn unig lles corfforol ein pobl, ond ein sefydlogrwydd cymdeithasol a’n bodlonrwydd diwydiannol’.[iii]

Yn gefndir i’r wleidyddiaeth ddyrys yma roedd realiti ymarferol iawn system tai fenter-rhydd a oedd ar fin y dibyn. Roedd gwaith cynnal a chadw ac adeiladu tai newydd wedi dod i ben wrth i lafur a deunyddiau fynd i’r ymdrech ryfel bron yn llwyr. Soniodd Addison am ddiffyg o ryw 350,000 o gartrefi dosbarth-gweithiol eisoes yn deillio o’r terfyn ar adeiladu newydd, cyn nodi hefyd y niferoedd enfawr o bobl a oedd hwythau’n byw mewn tai gwael a gorlawn.Wrth i fwlch trychinebus dyfu rhwng cyflenwad a galw yn ystod y rhyfel, cynyddodd rhenti preifat nes i streic rhent ffrwydro yn Glasgow. Erbyn Tachwedd 1915, roedd rhyw 20,000 o deuluoedd yn cymryd rhan. Ymatebodd y Llywodraeth trwy reoli rhenti (a’u cyfyngu i’w lefel cyn y rhyfel) y mis canlynol. Gwarchododd y ddeddfwriaeth – a ymestynnwyd wedi’r rhyfel – gynhyrchiant adeg-rhyfel, ond sicrhaodd nad oedd cymhelliant ariannol gan adeiladwyr a landlordiaid i fuddsoddi yn y sector rhentu preifat ar ddiwedd y rhyfel. Yn y cyd-destun hwn, derbyniwyd ar draws y sbectrwm gwleidyddol bod ymyriad y wladwriaeth yn anochel.

Roedd Deddf Addison, felly, yn adlewyrchu moment brin ac unigryw. Byddai ail Ryfel Byd a’i effeithiau yn cynnig ffactorau tebyg, ond â gwleidyddiaeth asgell-chwith fwy amlwg. Yn 1919, roedd consensws eang yn derbyn bod rhoi rôl sylweddol i’r wladwriaeth mewn adeiladu tai yn angenrheidiol ac i’w groesawu, ond roedd cydbwysedd y cymhellion yn amrywio – o’r rhai ar y dde a’i gwelai fel anghenraid anffodus a thros-dro, i’r rhai ar y chwith a gredai bod rôl y wladwriaeth mewn darparu tai teilwng a fforddiadwy yn briodol, ac a obeithiai y byddai’n barhaol. Er tynnu cymorth gwladol hael Deddf Addison yn ôl yn fuan, a glastwreiddio’i delfrydau dylunio, pleidwyr achos tai cyhoeddus – o leiaf tan 1979 – a gariodd y dydd.

Ymgorfforai Deddf 1919 gred yn nyletswydd y wladwriaeth i sicrhau tai teilwng i bawb a phennodd feincnod o ran ansawdd a reolodd wleidyddiaeth tai am y saith degawd nesaf. O achos yr etifeddiaeth honno a’i gwersi, sy’n ymddangos mor berthnasol heddiw ag erioed, mae’n briodol iawn ein bod yn dathlu canmlwyddiant y Ddeddf eleni.

Hanesydd cymdeithasol yw John Boughton. Ceir ei flog sy’n dathlu ymdrechion a llwyddiant diwygwyr trefol cynnar yn municipaldreams.wordpress.com a chyhoeddir ei gyfrol, Municipal Dreams – the Rise and Fall of Council Housing, gan Verso.

[i]Araith yn Wolverhampton: ‘Mr Lloyd George on his Task’ The Times, 23 Tachwedd 1918.

[ii]Ynglŷn â hyn ac am fwy ar hanes tai cynnar Abertawe, gweler Nigel Alan Robins, Homes for heroes: Early twentieth-century council housing in the County Borough of Swansea(Dinas Abertawe, 1992). Gellir gweld lluniau cynnar o Stad Townhill mewn ffilm a gynhyrchwyd gan y Bwrdeistref yn 2010 sydd ar gael ar YouTube [https://www.youtube.com/watch?v=vfN71L_1yF8].

[iii]Addison yn cyflwyno Ail Ddarlleniad y mesur yn Nhŷ’r Cyffredin, 7 Ebrill 1919 [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1919/apr/07/statement-by-dr-addison]


Sign up to our newsletter

Join WHQ’s free monthly newsletter for Welsh housing news, magazine highlights and opportunities to contribute. No magazine subscription needed.Get involved with WHQContribute an article, share your experience or have your say on housing and regeneration in Wales. We’d love to hear from you.Get in touch »

Sign up for the newsletter »

Looking to advertise in our magazine?

Advertising and sponsored features are a great way to raise your profile with our readership of housing and regeneration decision-makers in Wales

Find out more »